قرآن، اين مشعل فروزان جاوداني، معجزه خالده رسول اكرم (ص) است كه همه فصيحان و بليغان و حكم گزاران ملك ادب در همه جاي عالم از آغاز تا كنون در برابر آن اظهار عجز كرده و در مقابل «تحدي» آن لب فرو بستهاند.
از سوي ديگر از زمان پيامبر عظيم الشأن كه نداي روح نواز قرآن به گوش مسلمانان و گاه به گوش كافران ميرسيد؛ مردم حق طلب در برابر آن خاضع و تسليم ميشدند و سخن حق در تمام وجودشان تأثير ميكرد؛ كافران يا از ترس از دست دادن منافع مادي يا به ملاحظات شغلي و يا نسبي و سببي و سرانجام به فرمان شهوات نفساني - در عين پذيرش ظاهري و بهت و حيرتي كه در برابر استماع آيات بينات قرآني بدان دچار ميشدند، دست از دامن طاغوتهاي زمان برنمي داشتند و همچنان در راه لجاج و عناد گام ميزدند، گويي - به تعبير قرآن مجيد - بر دلهاشان قفل زده شده بود.1

قرآن، اين چشمه سار زلال، در سير زمان منشا پيدايش علوم بسياري در تمدن با شكوه اسلام شده و از آن جمله در آثار ادبي فارسي - شعر و نثر - انعكاسي گسترده داشته است. گاه شاعران فارسي زبان از «قرآن» در اشعار خود ياد ميكنند. چنان كه «ناصر خسرو قبادياني» بارها بدين نام مبارك اشاره كرده و به «حافظ» بودن خود نيز اشارتي دارد و گويد:

پر بركت است و خير، دل از خير و بركتش پشتم به زير بار مگر فضل و منتش 2 تا در دلم قرآن مبارك قرار يافت منت خداي را كه نكرده است منتي

و نيز ميگويد:

مگر جبرئيل آن مبارك سفير كتابت ز بر دارم اندر ضمير 3 قرآن را به پيغمبرت ناوريدمقرم به مرگ و به حشر و حساب


سنائي غزنوي نيز در بسيار جاها از قرآن گفته است كه كوتاهتر و جامعتر از همه بيت معروف اوست:

يعني اندر ره دين، رهبر تو قرآن بس 4 اول و آخر قرآن ز چه «با» آمد و «سين»

از كمال الدين اسماعيل شاعر بزرگ قرن هفتم هجري نيز به يك بيت بسنده ميكنيم:

خويشتن را بدان رسن در بند 5 رسني محكم است قرآنت

از سرخيل عارفان و حافظان قرآن، شمس الدين محمد حافظ شاعر بزرگ قرن هشتم هجري نيز سخني نقل كنيم:

قرآن ز بر بخواني در چارده روايت 6 عشقت رسد به فرياد ار خود به سان حافظ

سخني هم از محمد بن حسام خوسفي شاعر شيعي قرن هشتم و اوايل قرن نهم هجري كه با قرآن انس فراوان داشته و قرآنهاي زيادي را با خط خوش نوشته است، ميآوريم:

آخر ببين كه پايه اين منزلت كراست 7 تطهير اهل بيت به قرآن مبين است

و از سخن دلنشين اقبال لاهوري كه نيز مانند ابن حسام و بسياري از شاعران ديگر با قرآن مؤانست زياد داشته است ياد كنيم كه گويد:

اين كتابي نيست چيزي ديگر است جان چو ديگر شد، جهان ديگر شود پيكر ملت ز قرآن زنده است 8 فاش گويم آنچه در دل مضمر استچون كه در جان رفت، جان ديگر شود از يك آييني مسلمان زنده است

زماني نيز شاعران، آيات مباركات قرآن را در اشعار خود درج و اشارات و تلميحاتي را كه مورد نظر آنان است بيان ميكنند. اين نوع بهره وري از قرآن كريم از اندازه فزون است و مصححان دواوين شاعران و استادان رنج فهرست كردن آيات را بر خود هموار كرده و در تعليقات ديوانها آوردهاند.
در اين جا به نقل مواردي اندك - به جهت نمونه - اكتفا ميكنيم:
عثمان مختاري غزنوي از قصيده سرايان فصيح قرن پنجم و ششم هجري، در ديوان خود به مناسبتهايي از آيات قرآن سود جسته است؛ از جمله در وصف ممدوح خود ميگويد:

نتيجة سخطش كل من عليها فان كه بر ملوك بخوان كل من عليها فان نشان رفقش يحي العظام و هي رميم مبشران فلك بانگ بر زمان زدند

امير معزي هم در ديوان خود آورده است:

نوشت دست اجل كل من عليها فان 12 بر آن زمين كه قرار است دشمنان تو را

آنچه در اين مقال مورد نظر است نقل جلوههاي اعجاز قرآن كريم ميباشد كه در آثار منثور فارسي - از قديمترين زمان تا كنون - ديده ميشود و چون اين مبحث نيز دراز دامن است ما به نقل پارهاي از آنها بسنده ميكنيم:
وليدبن مغيره مردي توانگر و در بين كفار قريش به دانايي و تجربه شهرت داشت و اعراب عموماً براي حل مشكلات خود به وي مراجعه ميكردند. يكي از مشكلاتي كه - به زعم اعراب مشرك و صاحب قدرت - در مكه رخ نموده بود، نفوذ و گسترش اسلام بود. روزي قريش و كفار از وليد درباره حضرت محمد (ص) داوري خواستند. وليد از آنان مهلت خواست. سپس از جاي خود برخاست و بسوي حضرت رسول (ص) كه در (حجر اسماعيل) نشسته بود رفت و گفت: پارهاي از اشعارت را براي من بخوان. پيامبر (ص) فرمود: آنچه من ميگويم و ميخوانم شعر نيست بلكه كلام خداست كه براي هدايت شما نازل شده است. سپس وليد تقاضا كرد مقداري از آيات را تلاوت كند. پيامبر(ص) سيزده آيه از آغاز سوره فصلت را خواند. هنگامي كه به اين آيه رسيد: «فان اعرضوا فقل انذرتكم صاعقة مثل صاعقة عاد و ثمود.» «هر گاه روي برگردانند، پس بگو شما را از صاعقهاي مانند صاعقه عاد و ثمود؛ بر حذر ميدارم.» وليد سخت به خود لرزيد و موهايش بر بدنش راست شد. همچون بهت زدهاي راه خانه در پيش گرفت و چند روزي بيرون نيامد؛ تا بدان جا كه قريش پنداشتند از دين نياكان دست برداشته و راه «محمد(ص)» را پيش گرفته است.
و نيز نوشتهاند: روزي كه سوره غافر بر پيامبر مكرم (ص) نازل شد، پيامبر با صدايي جذاب به منظور ابلاغ آيات الهي آن را ميخواند. از اتفاق، وليد نزديك پيامبر (ص) نشسته بود آيات را استماع كرد: «حم، تنزيل الكتاب من الله العزيز العليم غافر الذنب و قابل التوب...» «اين كتاب از سوي خداوند قادر دانا فرو فرستاده شده است، خدايي كه بخشاينده گناهان و پذيرنده توبههاست. خدايي كه كيفرش سنگين و نعمتش فراوان است. جز او خدايي نيست. سرانجام هر چيزي به سوي اوست. درباره آيات الهي جز كافران مجادله نميكنند. [ اي پيامبر (ص) ] فعاليت و رفت و آمد آنان در شهرها تو را نفريبد.»
اين آيات وليد را سخت تحت تأثير قرار داد. وقتي افراد قبيله بني مخزوم دور او را گرفتند و از وي خواستند كه درباره قرآن محمد(ص) داوري كند، او قرآن را چنين ستود:«و ان له لحلاوة و ان عليه لطلاوة و ان اعلاه المثمر و ان اسفله لمغدق و انه يعلو و ما يعلي عليه.» «يعني كلامي كه محمد آورده است، شيريني خاصي دارد و زيبايي ويژهاي، شاخسار آن پر ميوه است و ريشههاي آن پربركت. سخني است برجسته و هيچ سخني از آن برجستهتر نيست.»
وليد اين جملهها را گفت و راه خود را در پيش گرفت. كفار قريش چنان پنداشتند كه تحت تأثير آيات قرآني قرار گرفته و به آيين محمد گرويده است.
برخي از دانشمندان سخنان وليد را نخستين تقريظي ميدانند كه بر زبان فردي رفته است.
در يكي از متون نثر فارسي به نام مجمع النوادر معروف به چهار مقاله نظامي عروضي داستان وليدبن مغيره بدين صورت نقل شده است: (...آوردهاند كه يكي از اهل اسلام، پيش وليدبن المغيره اين آيت همي خواند:«قيل يا ارض ابلعي مائك و يا سماء اقلعي و غيض الماء و قضي الامر واستوت علي الجودي و گفته شد اي زمين! فرو بر. آب خود را واي آسمان! باز گير [ آب خويش را ] و كم كرده شد آب، و كار گزارده شد و [ كشتي ] بر كوه جودي قرار گرفت» (سوره هود/46) فقال الوليد بن المغيره: و الله ان عليه لطلاوة و ان له لحلاوة و ان اعلاه لمثمر و ان اسفله لمغدق و ما هو قول البشر.» چون دشمنان در فصاحت قرآن و اعجاز او در ميادين انصاف بدين مقام رسيدند، دوستان بنگر تا خود به كجا برسند والسلام».

قرآن كلامي است شفابخش و مايه رحمت
صاحب چهار مقاله، نظامي عروضي، حكايت ديگري را در مقاله «طب»، چهارمين مقالت، نقل ميكند: در سنه اثنتي عشره و خمسمائه [ 512 هـ ] در بازار عطاران نشابور بردكان محمد محمد منجم طبيب از خواجه امام ابوبكر دقاق شنيدم كه او گفت: در سنه اثنتين و خمسمائه [ 502 هـ ] يكي از مشاهير نشابور را قولنج بگرفت و مرا بخواند و بديدم و به معالجت مشغول شدم. و آنچه درين باب فراز آمد به جاي آوردم. البته شفا روي ننمود، و سه روز بر آن بر آمد. نماز شام بازگشتم نااميد بر آن كه نيمشب بيمار در گذرد. درين رنج بخفتم. صبحدم بيدار گشتم و شك نكردم كه در گذشته بود. به بام بر شدم و روي بدان جانب آوردم و نيوشه كردم. هيچ آوازي نشنيدم كه بر گذشتن او دليل بودي. سوره فاتحه بخواندم و از آن جانب بدميدم و گفتم:«الهي و سيدي و مولاي! تو گفتهاي در كلام مبرم و كتاب محكم و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين (سوره اسري /84) و فرو فرستم از قرآن آنچه را كه [ موجب ] شفاست و بخشايش مر گروندگان را.» و تحسر همي خوردم كه جوان بود و منعم و متنعم و كام انجامي تمام داشت، پس وضو ساختم و به مصلي شدم و سنت بگزاردم. يكي در سراي بزد، نگاه كردم، كس او بود. بشارت دادكه: بگشاي» گفتم:«چه شد؟» گفت: «اين ساعت راحت يافت» دانستم كه از بركات فاتحة الكتاب بوده است و اين شربت از داروخانه رباني رفته است و اين امر مرا تجربه شد و بسيار جايها اين شربت در دادم، همه موافق افتاد و شفا بحاصل آمد.

تسلط بر آيات قرآن
نوع تربيت و تعليم از آغاز اسلام چنان بوده است كه هر مسلمان قرائت قرآن را به نيكوترين وجه ميآموخته و بدان فوز و فلاح ميخواسته و رحمت ايزد منان را آرزو ميكرده است. در مكتب، كودكان از شش و هفت سالگي و حتي كمتر قرآن را ياد ميگرفتند و سپس به كتابهاي ديگر ميپرداختند. دانشمندان از طريق علوم قرآني و بويژه قرائت، تفسير و احكام القرآن با قرآن كريم انس دائمي داشتند. بسياري از مسلمانان در هر روز هفته سبعي از قرآن را ميخواندند. در ماه مبارك رمضان برخي چندين ختم قرآن يا حداقل يك ختم قرآن ميكردند و گوش بچهها و بزرگترها در بامدادان به صوت خوش قرآن نوازش مييافت. حافظان قرآن از مردان و زنان مسلمان بسيار بودند. قرآن خود محور همه فعاليتهاي ديني و اسلامي بود. بدين جهت كتابهاي ادبي ما مانند تاريخ بيهقي، تاريخ طبري، تاريخ يميني، گرديزي و تاريخ سيستان و تذكرة الاولياء، اسرار التوحيد، چهار مقاله گلستان، و منشآت قائم مقام و ديگر كتب منثور كه آوردن نام آنها موجب درازي سخن خواهد شد، همه نشان دهنده تسلط نويسندگان اين كتابهاست بر آيات و تلاوت اين منشور الهي.
كتابهاي اخلاق مانند اخلاق ناصري و محتشمي و حتي كتابهاي علمي همه و همه چنين اند و در واقع همه بلاغت خود را از قرآن آموختهاند.
امروز جا دارد اين انس با كتاب مجيد الهي براستي تجديد و احيا شود.
اكنون كه سخن از «چهار مقاله نظامي عروضي» رفت؛ داستان ديگري كه نظامي عروضي درباره (اسكافي) نقل كرده است درين جا بياورم، كه نشاني از همين انس است. ميگويد: اسكافي دبير آل سامان بود و صناعت دبيري نيكو آموخته بود و از مضايق سخن نيكو بيرون ميآمد. با آن كه ديوان رسالت نوح بن منصور با او بود؛ قدر او را چنان كه بايد نميشناختند. ناچار از بخارا به هرات رفت به نزد الپتگين.
الپتگين با استخفافي كه بر او رفته بود كارش به عصيان كشيد. ناچار امير نوح از بخارا به زاولستان بنوشت تا سبكتگين با آن لشگر بيايند و سيمجوريان از نيشابور و با الپتگين مقابله و مقاتله كنند. امير نوح، علي بن محتاج الكشاني را كه حاجب بود با نامهاي چون آب و آتش با وعيد و تهديد به الپتگين فرستاد. الپتگين كه آزردهتر شده بود، به علي بن محتاج گفت:«من بنده پدر اويم، اما در آن وقت كه خواجه من از دار فنا به دار بقا تحويل كرد، او را به من سپرد نه مرا بدو...و آنها كه او را برين بعثت همي كنند ناقض اين دولتاند، نه ناصح؛ هادم اين خاندانند، نه خادم.» الپتگين با آزردگي به اسكافي اشارت كرد كه چون نامه جواب كني از استخفاف هيچ باز مگير...پس اسكافي بر بديه جواب كرد و اول بنوشت: «بسم الله الرحمن الرحيم يا نوح قد جادلتنا فأكثرت جدالنا فأتنا بما تعدنا ان كنت من الصادقين» (سوره هود/34) چون نامه به امير خراسان رسيد، آن نامه بخواند، تعجبها كرد، و خواجگان دولت در حيرت فرو ماندند و دبيران انگشت به دندان گزيدند.
...چون كار الپتگين يكسو شد، اسكافي متواري گشت و ترسان و هراسان همي بود تا يك نوبت كه نوح كس فرستاد و او را طلب كرد و دبيري بدو داد و كار او بالا گرفت و در ميان اهل قلم منظور و مشهور گشت.
در پايان اين حكايت نظامي عروضي ميگويد: اگر قرآن نيكو ندانستي در آن واقعه بدين آيت نرسيدي و كار او از آن درجه، بدين غايت نكشيدي.
به همين جهت «در ماهيت دبيري و كيفيت دبير...» پس از بيان شرايط و نحوه كسب مهارت در صناعت دبيري و به دست آوردن كيفيات لازم از قيبل: كريم الاصل و شريف العرض و دقيق النظر و عميق الفكر و ثاقب الرأي بودن و قسم اكبر از ادب و ثمرات آن داشتن نظامي ميگويد:«اما سخن دبير بدين درجه نرسد تا از هر علم بهرهاي ندارد و از هر استاد نكتهاي ياد نگيرد و از هر حكيم لطيفهاي نشنود و از هر اديب طرفهاي اقتباس نكند. پس عادت بايد كرد به خواندن كلام رب العزه و...مطالعه آن فرو نگذارد و خاطر را تشحيذ كند و دماغ را صقال دهد و طبع را بر افزود و سخن را به بالا كشد.»

آيات قرآن همچون فروغي دلها را روشن ميكند:
ابن عباس گويد رضي الله عنه:«له ما في السموات و مافي الارض و ما بينهما و ما تحت الثري» اين آيت سبب اسلام عمر خطاب (رض) بودست و آن آن بود كه چون آيت آمد كه: «انكم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنم» بوجهل بر در كعبه بر پاي خاست بر سر قريش گفت: «يا معشر قريش، كار بدان رسيد كه محمد ما را و خدايان ما را همه هيمه دوزخ ميگويد؛ هر كه او را بكشد من او را صد شتر سرخ موي سيه چشم بدهم و هزار اوقيه نقره. عمر ان بشيند بر پاي خاست [ و عمر آن روز كافر بود ] دست ابوجهل بگرفت و گفت: يا اباالحكم، اين ضمان صحيح هست؟ گفت: بلي، او را به در كعبه برد پيش هبل با وي عهد كرد و ديگر بتان را بر آن گواه كرد. [ عمر ] برفت به خانه شد، كمان و جعبه [ تير ] و شمشير بر گرفت و آهنگ به كشتن محمد داد. مردي از بني زهره او را پيش آمد گفت: «يا عمر!الي اين؟» گفت: ميروم كه سر محمد برگيرم: زهري گفت: نترسي از بني هاشم و بني عبدالمطلب؟ عمر گفت: «اصبوت» اي تو در دين محمد شدهاي؟ سوگند به لات و هبل كه اگر بدانمي كه تو در دين محمد شدهاي اول تو را كشتمي آنگه محمد را. گفت: كلا و حاشا، من بر دين پدران خويشم...» عمر برفت. مردي از بني عبدالمطلب او را پيش آمد؛ گفت: يا عمر!خبرداري كه خواهر تو، بنت الخطاب، فاطمه، و دامادت سعيدبن زيد هر دو در دين محمد شدهاند؟ عمر گفت: به چه نشان / گفت: نشان آن است كه از دست كشت تو بنخورند. عمر برفت به در سراي خواهر شد. هيمنهاي شنيد، گوش فرا داشت. فاطمه و سعيد هر دو اين آيت همي خواندند: «له ما في السموات و ما في الارض و ما بينهما و ما تحت الثري» و اين سورت آن روز فرود آمده بود. عمر در بزد. گفتند: گيست؟گفت: منم عمر. ايشان بترسيدند، مصحف پنهان كردند و در بگشادند. عمر در آمد گفت: آن چه بود كه ميخواندند؟ ايشان بترسيدند. گفتند: سخني بود كه با يكديگر ميگفتيم. عمر فرا شد و گوسپندي بكشت و جگر آن بر آتش بريان كرد، فرا پيش ايشان نهاد. گفت: بخوريد !ايشان گفتند: ما گوشت نميخوريم. عمر گفت: «هذا هو العلامه». قصد زخم خواهر كرد. گفت: هان!تو در دين آن جادو شدهاي؟ وي را ميزد. سعيد خواست كه او را باز دارد، عمر او را نيز بزد و مجروح كرد. خواهر گفت: اي عمر!توبه كره مردمان را بر هواي خويش خواهي داشت، پنهان چرا دارم. «اشهد ان لااله الاالله و اشهد ان محمداً رسول الله» هر چه باداباد!.
عمر متحير فرو ماند. شب در آمد و همچنان ميبود تا پاسي از شب بگذشت، خواهر و [ سعيدبن ] زيد برخاستند و طهارت تجديد كردند و سورت (طه) ابتدا كردند، چون بدين آيت رسيدند كه «له ما في السموات و ما في الارض...»عمر آن بشيند. گفت: يا فاطمه! آن خداي شماست كه اين همه او راست؟ گفت: بلي!يا عمر. گفت: ما را هزار و پانصد بت است، خدايي ايشان از حرم فراتر نميشود، يك خداي تواند بود كه هفت آسمان و هفت زمين«و ما بينهما و ما تحت الثري» او را بود؟ فاطمه گفت: بلي يا عمر!عمر گفت: به من ده آن مصحف تا بنگرم. خواهر گفت: ندهم. تو آلودهاي به كفر. خداي تعالي ميگويد:«لايمسه الا المطهرون» عمر برخاست و غسلي بياورد. گفت: به من ده تا بنگرم كه دلم در آن آويخت. خواهر گفت: ترسم كه بدري. گفت: مترس، در ضمان خطاب مراده. وي را داد. عمر در آن نگريست، گفت: بخ بخ. دريغ بود جز از اين خداي را پرستيدن. دلش گشاده گشت به اسلام.
همه شب ميگفت:«و اشوقاه الي محمد» و هر چند آوازش برآمد بگفت: «اشهد ان لااله الاالله و اشهد...» و بدين سان عمربن خطاب ايمان آورد.
از آثار ديگر ادب و عرفان فارسي تذكرة الاولياء شيخ فريدالدين عطار نيشابوري است.عطار در بيان حال «فضيل عياض» كه بعد از دگرگوني احوال به مرتبهاي ميرسد كه به قول نويسنده كتاب «از كبار مشايخ و ستوده اقران ميشود.» مينويسد:«اول حال از آن بود كه در ميان بيابان مرو و باورد خيمه زده بود و پلاسي پوشيده و كلاهي پشمين بر سر نهاده و تسبيحي در گردن افكنده و ياران بسيار داشتي همه دزدان و راهزن بودند وشب و روزه راه زدندي و كالا به نزد فضيل آوردندي كه مهتر ايشان بود و او ميان ايشان قسمت كردي...» «يك روز كارواني شگرف ميآمد و ياران او كاروان گوش ميداشتند. مردي در ميان كاروان بود، آواز دزدان شنوده بود، دزدان را بديد بدره زر داشت. تدبيري ميكرد كه اين را پنهان كند با خويشتن گفت: بروم و اين بدره را پنهان كنم تا اگر كاروان بزنند؛ اين بضاعت سازم. چون از راه يك سو شد خيمه فضيل بديد. به نزديك خيمه، او را ديد بر صورت و جامه زاهدان، شادشد و آن بدره به امانت بدو سپرد. فضيل گفت: برو و در آن كنج خيمه بنه. مرد چنان كرد و بازگشت به كاروان گاه رسيد، كاروان زده بودند. همه كالاها برده و مردمان بسته و افكنده. همه را دست بگشاد و چيزي كه باقي بود جمع كردند و برفتند. آن مرد به نزديك فضيل آمد تا بدره بستاند، او را ديد با دزدان نشسته و كالاها قسمت ميكردند. مرد چون چنان بديد، گفت: بدره زر خويش به دزد دادم.
فضيل از دور او را بديد. بانگ كرد. مرد چو بيامد گفت: چه حاجت است؟ گفت: همان جا كه نهادهاي برگير و برو. مرد به خيمه در رفت و بدره برداشت و برفت. ياران گفتند: آخر ما در همه كاروان يك درم نقد نيافتيم. توده هزار درم باز ميدهي؟ فضيل گفت: اين مرد به من گمان نيكو برد، من نيز به خداي گمان نيكو بردهام كه مرا توبه دهد. گمان او راست گردانيدم تا حق، گمان من راست گرداند. بعد از آن روزي كارواني بزدند و كالا بردند و بنشستند و طعام ميخوردند. يكي از اهل كاروان پرسيد كه مهتر شما كدام است؟ گفتند: با ما نيست. از آن سوي درختي است بر لب آبي آنجا نماز ميكند. گفت: وقت نماز نيست. گفت تطوع كند گفت: با شما نان نخورد؟ گفتند: بروزه است. گفت: رمضان نيست. گفتند: تطوع دارد. اين مرد را عجب آمد، به نزديك او شد. با خشوعي نماز ميكرد. صبر كرد تا فارغ شد. گفت: الضدان لايجتمعان روزه و دزدي چگونه بود و نماز و مسلمانان كشتن را با هم چه كار؟ فضيل گفت: قرآن داني؟ دانم. گفت: نه آخر حق تعالي ميفرمايد: و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملاً صالحاً و آخر سيئاً مرد هيچ نگفت و از كار او متحير شد. نقل است كه پيوسته مروتي و همتي در طبع او [ =فضيل عياض ] بود. چنان كه اگر در قافله زني بودي كالاي وي نبردي و كسي كه سرمايه او اندك بودي مال او نستدي و با هر كسي به مقدار سرمايه چيزي بگذاشتي و همه ميل به صلاح داشتي و در ابتدا بر زني عاشق بود. هر چه از راه زدن به دست آوردي بر او آوردي و گاه به گاه بر ديوارها ميشدي در هوس عشق آن زن و ميگريستي. يك شب كارواني ميگذشت در ميان كاروان يكي قرآن ميخواند. اين آيت به گوش فضيل رسيد. الم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله... آيا وقت نيامد كه اين دل خفته شما بيدار گردد، تيري بود كه به جان او آمد چنان به مبارزت فضيل بيرون آمد و گفت اي فضيل! تا كي تو راه زني. گاه آن آمد كه ما نيز راه تو ميزنيم. فضيل از ديوار فرو افتاد و گفت: گاه، گاه آمدم از وقت نيز بر گذشت. سراسيمه و كاليو و بيقرار روي به ويرانهاي نهاد. جماعتي كاروانيان بودند. ميگفتند: برويم يكي گفت: نتوان رفت كه فضيل بر راه است. فضيل گفت: بشارت شما را كه او ديگر توبه كرد. پس همه روزه ميرفت و ميگريست و خصم خشنود ميكرد...»
بارقه قرآن كريم در دلها آن چنان بوده است كه دزد، بظاهر، در بيان دليل خود به آيت قرآن متمسك ميشود و خصم را مجاب ميكند. سعدي نيز كه خود واعظي است عارف و سخنداني است كم نظير، چنان با قرآن انس دارد كه تنها در گلستان و بوستان خود دهها آيه و تلميح ميآورد و ما را به كتاب آسماني كه اعجاز و پند و عبرت و حكمت و معرفت است توجه ميدهد. از مستي لايعقل در گلستان سخن ميگويد:
«يكي بر سر راهي مست خفته بود و زمام اختيار از دست رفته. عابد [ ي بر وي ] گذر كرد و در [ آن ] حالت مستقبح او نظر كرد. مست سر بر آورد و گفت: اذا مروا باللغو مرواكراماً» [ مؤمنان چون به كاري دور از خرد برگذرند بزرگوارانه از آن ميگذرند. ] (سوره فرقان/72).
مؤمنان به يقين پند ميگيرند و به آيات قرآن دل ميسپارند، منكران نيز از اين مشعل فروزان طلب نور و رحمت ميكنند و به دامن قرآن چنگ در ميزنند.
كليله و دمنه بهرامشاهي اثر نصرالله منشي از كتب خواندني و معتبر زبان فارسي است ميگويد:«...در قصص خوانده آمده است كه يكي از منكران نبوت صاحب شريعت اين آيت بشنود كه: «ان الله يامر بالعدل و الاحسان و ايتاء ذي القربي و ينهي عن الفحشاء و المنكر و البغي يعظكم لعلكم تذكرون.(نحل/90) متحير گشت و گفت: تمامي آنچه در دنيا براي آباداني عالم بكار شود و اوساط مردمان را در سياست ذات و خانه و تبع خويش بدان احتياج افتد مثلاً نفاذ كار دهقان هم بي از آن ممكن نگردد، در اين آيت بيامده است، و كدام اعجاز ازين فراتر، كه اگر مخلوقي خواستي كه اين معاني در عبارت آرد بسي كاغذ مستغرق گشتي و حق سخن بر اين جمله گزارده نشدي، در حال ايمان آورد و در دين منزلت شريف يافت.
آخرين سخن درين مقاله آن كه بايد به قرآن روي آورد و از پيشواياني كه وصل به معدن وحي الهي بودهاند رمز و رازهاي اين كتاب مبين را آموخت و به كار بست.

دل به ماهي ندهد تا چه رسد مصباحي چون گشايند دري بي مدد مفتاحي؟ گر فتوحيطلبي، رو بطلب فتاحي هر كه در مطلع خورشيد نشيند، هرگزعلم قرآن نتوان جست ز كس جز معصوم زنده كن فطرت خود را و به قرآن روآر

پاورقيها:

تفسير كبير يا مفاتيح الغيب نوشتة امام فخر رازي (محمّد بن عمر بن الحسن بن الحسين التيمي البكري، 543 يا 544-606 هـ.ق.) جامعترين اثر او و يكي از سه چهار تفسير مهم و طراز اوّل قرآن كريم است. امام فخر كه جامع علوم عقلي و نقلي است و در فلسفه و كلام و منطق و فقه و اصول فقه و ادب و لغت و زبانشناسي و علوم طبيعي و علمالنّفس و اخلاق، و حتّي عرفان، پايگاه علمي رفيعي دارد، همة فضل و فرهنگ خود را در نگارش اين تفسير عظيم به كار گرفته است. بارزترين جنبة تفسير كبير، جنبة كلامي آن است كه در آن در درجة اوّل در ذيل تفسير هر آيه، يا استطراد آراء و مقالات معتزله را نقل و نقد ميكند؛ و در درجة بعد به نقد و نقض و ارزيابي آراء ساير فرقهها، بويژه كراميّه اهتمام دارد.
در انصاف علمي و ادب تحقيق او همين بس كه آراء مخالفان، عليالخصوص معتزله را با تصريح به نام قائل آنها، و از آن مهمتر به دقّت و امانت و شرح و بسط لازم نقل ميكند. آنگاه محل نزاع را به روشني تحرير و پس از نقل و ارزيابي اقوال، پاسخ خود را به شيوايي تقرير ميكند. حوصله و همّتي كه در نقل اقوال مخالفان، بخصوص معتزله دارد، بسياري از هممشربان اشعري او را به اعتراض واداشته است، چنانكه به طنز در اين باره گفتهاند آراءِ مخالفان را نقد مطرح ميكند ولي نسيه پاسخ ميدهد. حتّي بعضي گفتهاند تقرير او از آراء مخالفان نيرومندتر و بانشاطتر از پاسخگوييهاي اوست. و بعضي ديگر در توجيه اين امر گفتهاند كه همة هوش و هنر و توش و توان خود را صرف طرح و بيان نظرگاه و اقوال مخالفان ميكند، به طوري كه چون نوبت به پاسخگويي و دفاع از نظرگاه خودش ميرسد، آثار ملال و ماندگي در بيان او مشاهده ميگردد. حق اين است كه اين اعتراضات وارد نيست و همان انصاف و اهتمام او در نقل شايستة اقوال مخالفان بر دوستداران و هممشربانش گران آمده است؛ وگرنه در صدر و ذيل يك بحث يا نقد او فراز و نشيب يا نوساني مشهود نيست.

امام فخر هيچ مورد و مسألهاي را به ايجاز و اختصار و كليگويي برگزار نميكند، بلكه هر مسألة به ظاهر سادهاي را موشكافانه بررسي ميكند و آن را به بحثهاي چندگانه تحت عنوان «وجه» و «مسأله» تقسيم مينمايد. حتي بحثهاي فقهي او با قرينههايش در تفسيرهاي فقهي فيالمثل نظير احكامالقرآن ابنالعربي، و از آن مفصّلتر الجامع لاحكام القرآن قرطبي پهلو ميزند. از آنجا كه پيرو مذهب شافعي است در درجة اول آراء و اجتهادات امام شافعي را به ميان ميآورد. در ميان ساير فقها به نقل و نقد اقوال ابوحنيفه بيشتر از ديگران اعتنا دارد.

اختصاصات روش تفسيرنگاري امام فخر
1. تفصيل بسيار، گاه تا حد اطناب در تفسير او مشاهده ميگردد. و اين از آن است كه معارف گوناگوني را به هر مناسبت ــ و به عقيدة منتقدان مخالف، بدون مناسبت ــ در ذيل هر آيهاي ميآورد. پيداست كه امام فخر ميخواسته است در نگارش اين تفسير هنرنمايي كند. چنانكه در طليعة تفسير و در ديباچة تفسير سورة فاتحه مينويسد: «بدان كه يك بار بر زبان من رفته بود كه ميتوان از فوايد و نفايس اين سورة كريمه، دههزار مسأله استنباط كرد، و بعضي از حُسّاد و اهل جهل و بغي و عناد، اين امر را مستبعد شمرده بودند و آن را از قبيل نگارشهاي كممعنا و خالي از تحقيق خود انگاشته بودند، و چون به تصنيف اين كتاب آغاز كردم، اين مقدمه را نگاشتم تا هشداري به آنان باشد و نشان دهد كه اين امر ممكنالحصول و قريبالوصول است»( 1 ) سپس بواقع درصدد اثبات مدّعاي خود ــولي نه تا حد ارائة دههزار مسألهــ برميآيد. و جلد اول تفسير را نزديك به 300 صفحه به تفسير اين سورة كوتاه اختصاص ميدهد.
2. در تفسير كبير استطراد و بحث فرعي بسيار است. استطرادهاي او در زمينة همة معارف است، از فقه و فلسفه گرفته تا عرفان و علوم بلاغي و لغت و نحو و نظاير آنها.
3. بيشتر مطالب اين تفسير جدلي و ردّيّهوار است. نخستين و مهمترين حريفان او، چنانكه گفته شد، معتزلهاند.
4. با آنكه نظرگاه مولف عقلي ــ استدلالي است، ولي چنان نيست كه به نقل احاديث بكلي بياعتنا باشد. آري در نقل احاديث به شيوهاي كه ديگر در عصر او معمول بوده، سلسلة سند حديث را ياد نميكند. همچنين احاديثي را كه بسياري از مفسران ــ حتي عقليمشرباني چون زَمَخْشري و طبرسي ــ در فضايل سورهها و ثواب قرائت آنها نقل ميكنند، به ميان نميآورد.
5. اهتمام بسياري به بيان وجوه تناسب بين آيات و بين سورهها (ربط بين انجام يك سوره و آغاز سورة ديگر) دارد.
6. به نقل شواهد شعري، به قصد استشهاد لغوي يا نحوي يا بلاغي، اعتناي شايان توجّهي دارد. سابقة استشهاد به شعر قديم، بويژه شعر جاهلي، براي روشن كردن معاني لغات غريب يا مأنوس قرآن مجيد، به ابن عباس (متوفّاي 68 هـ. ق.) ميرسد.
7. اسباب نزول يا شأن نزول را نيز در هر مورد ياد ميكند.
8. آراء و اقوالي را كه نقل ميكند به نام گويندگان آنها تصريح ميكند. در اينجا به يك استثنا برميخوريم و آن زمخشري است. امام فخر از كشّاف زمخشري استفادة شايان و نقل فراوان كرده است و عبارت «قال صاحب الكشّاف» در سراسر تفسير او ديده ميشود. امّا مواردي هم هست كه حتي به عين عبارت از كشّاف نقل شده ولي اشاره و تصريحي به آن نشده است.
9. چنانكه گفته شد، پس از نقل و ارزيابي اقوال، نظر خويش را عرضه ميدارد.( 2 )

منابع تفسير كبير
امام فخر از بسياري بزرگان و ثقات علمي نقلقول يا نقلمعنا ميكند. به اين اسامي بارها در سراسر تفسير كبير برميخوريم:
1. در حديث و احاديث تفسيري: ابنعباس، مقاتل بن سليمان، مجاهد، قتاده، سُدّي، سعيد بن جبير.
2. در لغت و نحو: اصمعي، ابوعبيدة تيمي، فراء، زجّاج، و مبرّد.
3. در تفسير: طبري، ثعلبي (ابواسحاق احمد بن محمد بن ابراهيم نيشابوري كه از او به ثعالبي و ابواسحاق ياد ميكند) واحدي (ابوالحسن علي بن احمد)، زمخشري و ابن قتيبه.
4. از متكلّمان اشعري: ابوبكر باقلاني، ابنفورك (ابوبكر محمد بن حسن) و ابوحامد غزالي. از متكلّمان معتزله: ابومسلم محمد بن بحر اصفهاني، قاضي عبدالجبّار همداني، و زمخشري.
5. در فقه، در درجة اول از امام شافعي، سپس ابوحنيفه.( 3 )

مسألة نقص و تكميل تفسير كبير
ابن خلّكان ميگويد: رازي تفسير كبير را كامل نكرد.( 4 ) حاجي خليفه نيز قول او را نقل و تأييد ميكند و ميافزايد كه قاضيالقضاة شهابالدين يا شمسالدين خليلالخوئي الدّمشقي (متوفّاي 639 هـ. ق.) و شيخ نجمالدّين احمد بن محمّد القمولي (متوفّاي 727 هـ. ق.) با نوشتن تكملههايي نقص آن را برطرف كردند.( 5 ) يك قرينة مويد اين قول، يعني ناقص ماندن بخشي از تفسير كبير اين است كه در تفسير چاپي حاضر، در تفسير آية بيست و چهارم از سورة واقعه، دو بار از امام فخر، با تعبير رَحِمَهاللّه (خداوند رحمتش كند) ياد شده.( 6 ) از اين تعبير سهگونه ميتوان استنباط كرد: 1) امام فخر از اول سورة واقعه تا به پايان قرآن را تفسير نكرده است. 2) فقط سورة واقعه و احتمالاً چند سورة بعد از آن را ــ نه تمامي بعد از واقعه تا پايان قرآن را ــ تفسير نكرده بوده است. 3) امام فخر تفسيرش را كامل و تا آخرين سورة قرآن نوشته بوده ولي نسخه يا نسخههايي كه مبناي بعضي از طبعهاي جديد قرار گرفته تفسير اين سوره را نداشته است. و تفسير اين سوره را از تكملههايي كه گفته ميشود بر اين تفسير نوشته شده برگرفتهاند. سورههايي كه امام فخر به تاريخ تحرير آنها تصريح كرده از اين قرار است:
ــ آل عمران، و نساء، تاريخ تحرير: 595 هـ. ق.
ــ انفال، توبه، يونس، هود، يوسف، رعد، ابراهيم، نحل، بنياسرائيل [ = اِسراء ] ، تاريخ تحرير: 601 هـ.ق.
ــ كهف، تاريخ تحرير: 602 هـ. ق.
ــ صافّات، صاد، زمر، مومن، فصّلت، شوري'، زخرف، دخان، جاثيه، احقاف، محمّد، فتح، تاريخ تحرير: 603 هـ. ق.
توضيح آنكه در فاصلة بين كهف و صافّات از تفسير هجده سورة ديگر نام نبرده، يا در پايان آنها تاريخ ننهاده. همچنين از سورة فتح تا پايان قرآن، از تفسير 66 سورة ديگر يادي نكرده است.
استنباطها و نتايجي كه از اين گفتهها و يادكردها حاصل ميشود كمابيش چنين است:
1. تاريخ شروع تفسير كبير يك دو سال پيش از 595 هـ. ق. بوده است.
2. تصريح به نام فخر رازي و تاريخ تحرير دليل كافي بر صحت نسبت هر بخشي كه چنين نام و نشاني دارد به فخر رازي هست، ولي عكسش صحيح نيست.
3. اولين تصريح به نام و تاريخ در آخر سورة آل عمران به تاريخ 595 هـ.ق. است ولي بيشك حكيم فاضل آدابداني چون امام فخر هرگز چنين تفسير عظيمي را بلامقدمه و از سورة سوم آغاز نميكند. پس معقولتر آن است كه نگارش تفسير سورههاي پيشين را نيز از او بدانيم.
4. مخصوصاً كه لازم نيست هر مفسري در پايان تفسير هر سورهاي به نام و نشان خود يا تاريخ تحرير تصريح كند.
5. همين استدلال دربارة ساير سورهها و تا سورة فتح (سورة چهل و هشتم قرآن مجيد كه اواسط جزءِ بيست و ششم قرآن مجيد، و چند سوره قبل از واقعه است) جاري و جايز است. به عبارت ديگر مادام كه هنوز بخش تاريخداري در پيش است، بينام و تاريخ بودن تفسير سورههاي بدون امضا و بدون تاريخ مهم نيست.
6. لذا به نحو معقولي ميتوان يقين كرد كه اين تفسير از اول سورة فاتحه تا آخر سورة فتح از قلم امام فخر صادر شده است.
7. و چون اين ميزان بيست و شش جزءِ [ = 30/26 ] از كل قرآن مجيد را در بر ميگيرد، پس كاستي آن در حدود 30/4 است كه چندان زياد نيست. و ديگراني چون نجمالدين قمولي، يا شمسالدين خوئي، از اين به بعد يا از واقعه به بعد را تكميل كردهاند، كه چون از روي مسامحه يا به احترام فخر رازي يا از روي فروتني، به كار خود تصريحي نكردهاند، لذا داوري قطعي در اين باب كه چهار جزءِ ديگر يعني تفسير 66 سورة كوتاهتر را چه كس يا كساني به عهده داشتهاند دشوار است.
استاد دانشپژوه مينويسد: «از نسخة شمارة 213 سپهسالار (فهرست 2:155) برميآيد كه از عنكبوت به بعد ساختة همين خوئي است.»( 7 )
باري بسياري از زندگينامهنويسان و كتابشناسان در اطراف مسألة نقص و تكميل تفسيركبير بحث كرده و استدلالهاي گوناگوني به ميان آوردهاند. دكتر عليمحمد حسنالعماري كه زندگينامة علمي مستوفايي از امام فخر نوشته است، بحث دقيق و مفصلي در اين باب دارد و خلاصة بحث او در اين باره اين است كه رازي شاگردان بسياري داشته كه اغلب تأليفات خود از جمله اين تفسير را بر آنان املاء ميكرده و چون اين ناسخان از شهرهاي مختلف به ري آمده بودهاند، احتمال دارد كه بعضي از آنان نسخههاي هنوز كاملنشدة تفسير را ــ تا آنجا كه خود نوشته بودهاند ــ به شهر و ديار خود بردهاند و لذا چندين و چند نسخة ناقص از تفسير كبير به جاي مانده. و در عصر جديد هم كه اين اثر چاپ شده، چهبسا نسخه يا نسخههاي مبنا، تفسير بعضي از سورهها، از جمله تفسير واقعه را نداشته بوده، و اين كمبودها را به كمك ساير تكملهها از جمله تكملة خوئي برطرف كرده باشند. و دليل قابل توجهي كه به سود احتمال كامل بودن تفسير كبير ميآورد اين است كه قول به نقصان تفسير كبير تا پنجاه سال بعد از وفات رازي، شهرت و شيوعي نداشته، چه مولّف دقيقي چون ابوشامه (عبدالرحمن بن اسماعيل، متوفّاي 665 هـ.ق.) در كتابش الذّيل علي الرّوضتين مينويسد كه جماعتي از كبار شاگردان رازي به شام آمدند و [ در ملاقاتهايي كه او با ايشان داشته ] هيچيك كوچكترين اشارهاي به ناقص ماندن تفسير رازي نكردهاند. حال آنكه اگر چنين بود، نظر به اهميت موضوع، سخني در اين باب به ميان ميآوردند. همچنين بر يك نهج و يكدستبودن تفسير كبير را از آغاز تا انجام، مويّد احتمال كامل بودن تفسير ميگيرد.( 8 )

ارزش و مقام اين تفسير
ابن خلّكان مينويسد: «او را تصانيف مفيد در فنون متعدد است، از جمله تفسير قرآن كريم، كه در آن بسياري از شگفتيها و شگرفيهاست و بواقع بزرگ است ولي آن را به پايان نبرده است»( 9 ) جلالالدّين سيوطي، قرآنشناس بزرگ قرن دهم مينويسد: «و صاحب علوم عقلي، خصوصاً امام فخرالدين، تفسيرش را از اقوال حكما و فلاسفه و همانندان آنان آكنده ميسازد. او [ امام فخر ] از موضوعي به موضوع ديگر ميپردازد، چندانكه خواننده از عدم مطابقت مورد با آيه تعجب ميكند. ابوحيان در البحرالمحيط گفته است: امام رازي در تفسيرش بسياري چيزهاي دور و دراز را كه در علم تفسير نيازي به آنها نيست گرد آورده و به اين جهت يكي از علما گفته است: در آن همه چيزي هست جز تفسير.»(0 1 )
ايگناتس گلدتسيهر دربارة اين تفسير مينويسد: «متكلّم بزرگ و فيلسوف ديني، فخرالدّين رازي، در تفسير عظيمش بر قرآن، يعني مفاتيحالغيب ــ كه شايسته است خاتمة تفسيرنگاري مثمر و اصيل شمرده شود ــ به شيوهاي هرچه كاملتر به ادامة كوشش خود در رد و نقض استنباطهاي معتزله ميپردازد.»( 11 )
محمّد حسين ذهبي اين اثر را از كتب «تفسير به رأي جايز» معرّفي ميكند و وجوه برجستگي آن را به شرح بازميگويد، سپس مينويسد: «به دايرةالمعارف علم كلام و علوم طبيعي شبيهتر است [ تا به تفسير عادي ] چه اين موضوعات در آن غلبه دارد، تا به حدي كه از اهميت آن به عنوان تفسير كاسته است.» سپس قول سيوطي را كه نقل كرديم، اشتباهاً به صاحب كشفالظّنون نسبت ميدهد.( 12 )
باري آنچه امثال ذهبي عيب اين تفسير ميشمارند (پرداختن به كلام و استطراد به انواع علوم) به زعم بعضي حسن اين تفسير است. مسلّم است كه فخر رازي با آن همه مهارت در انواع معارف و اشتياق، و اشتغالخاطر مدام به معارضه با متكلّمان مخالف بويژه معتزله و كراميه نميتوانسته است تفسيري ساده و موجز بنگارد. اگر كشّاف را بحق بزرگترين و مهمترين تفسير در مكتب معتزله به شمار آوريم، تفسيركبير بزرگترين و مهمترين تفسير به مشرب اشاعره است و كمّاً (در چاپ اخير هشتهزار صفحه) و كيفاً يكي از سه چهار تفسير گرانقدر در تاريخ تفسير قرآن كريم است. اينك براي بهتر و بيشتر شناساندن اين تفسير ارجمند، و نمونة ادبي و كلامي از آن را ترجمه و نقل ميكنيم.

نمونة ادبي از تفسير كبير
امام فخر پس از بحث كامل و شامل دربارة معناي قصاص و انواع آن و حكمت تشريعش به بيان ظرائف ادبي آية وَلكُم فيالقِصاص حيوةٌ يا اولي الالبابِ (بقره، 179) ميپردازد، بدينشرح:
علماي بيان همداستانند كه اين آيه از نظر جمع معاني و ايجاز در عاليترين درجة فصاحت است. چه عرب [ پيش از نزول قرآن ] اين معني را به الفاظ گوناگون بيان كرده است. از جمله گفته است: قتلُ البعض إحياءٌ للجميع (كشتن عدهاي معدود، براي جامعه زندگيبخش است). يا: اكثروا القتل ليقل القتل (بيشتر بكشيد تا مآلاً كمتر كشته شوند). و بهترين گفتهاي كه از آنان در اين زمينه نقل شده اين است: القتل انفي للقتل (قتل بازدارنده و دوردارندة قتل است). آري تعبير قرآن از اينها فصيحتر است و تفاوتشان در چند چيز است: 1) ولكم فيالقصاصِ حيوةٌ (بهر شما در قصاص حياتي نهفته است) از همة عبارات كوتاهتر است، چه «ولكم» [ بهر شما ] را نبايد به حساب آوريم، زيرا تقديراً در همة آن عبارات نهفته است. آنجا هم كه ميگويند قتلالبعض احياء للجميع، ناچار بايد چنين عبارتي را مفروض گرفت همچنين در القتل انفي للقتل. چون تأمل شود دريافته ميشود كه «فيالقصاص حيوة» از «القتل انفي للقتل» كوتاهتر است. 2) قول عرب [ جاهلي ] «القتل انفي للقتل» به ظاهر وجود يك چيز را ماية نفي و انتفاءِ آن قرار داده است و اين محال است. ولي «فيالقصاص حيوة» چنين نيست، چه نوع خاصي كشتن را كه قصاص باشد ياد ميكند. ديگر اينكه قصاص را ماية حيات مطلق قرار نداده، زيرا حيات را نكره آورده است، بلكه آن را ماية نوعي از حيات شمرده است. 3) در قول «القتل انفي للقتل» لفظ قتل تكرار شده و در «فيالقصاص حيوة» چنين نيست. 4) قول «القتل انفي للقتل» فقط نفي يا منع قتل را در بر دارد، ولي قول «فيالقصاص حيوة» هم منع قتل را دربر دارد و هم جرح و جز آنها را، پس فوايد بيشتري را در خود جمع دارد. 5) نفي قتل، به تبع اينكه متضمن حصول حيات است، مطلوب است، ولي آيه دلالت صريح بر حصول حيات دارد كه مقصود اصلي و اولي است. 6) قتل ظالمانه هم قتل است، حال آنكه بازدارنده از قتل نيست، سهل است افزايندة قتل است. چه بازدارنده و دوردارندة قتل نوع خاصي از قتل يعني قصاص است، لذا ظاهر قول «القتل انفي للقتل» باطل است، ولي آيه ظاهراً و تقديراً درست است. بدينگونه تفاوت بين آيه و كلام عرب معلوم شد.( 13 )

نمونة كلامي از تفسير كبير
در تفسير آية لا تُدْرِكُهُ الابصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الابصارَ وَ هُوَ اللّطيفُ الخَبير (انعام، 103) مينويسد: حكايت استدلال معتزله به اين آيه در نفي رويت [ = ديدن، ديده شدن خداوند ] . بدان كه ايشان از دو جهت به اين آيه احتجاج ميكنند: 1) ميگويند ادراك بصري همانا عبارت از رويت است به اين دليل كه اگر كسي بگويد او را به بصر خود ادراك كردم ولي نديدم يا او را ديدم ولي به بصر خود ادراك نكردم، لاجرم كلامش متناقض خواهد شد. لذا ثابت است كه ادراك بصري عبارت از رويت است. چون اين نكته محرز شد، گوييم [ = گويند ] كه سخن خداوند «لا تُدرِكُهُ الابْصار» مقتضي اين معناست كه هيچ بصري از ابصار در هيچ حالتي از احوال او را نخواهد ديد. دليل بر صحّت اين عموم [ حكم كلي ] دو وجه است. نخست اينكه استثناي جميع اشخاص و جميع احوال از آن درست است. لذا نميتوان گفت او را هيچ چشمي ادراك نميكند، مگر چشم فلان، و در هيچ حالتي مگر فلان حالت. زيرا استثنا چيزي از كلام خارج ميكند كه اگر استثنايي در كار نبود، آن چيز داخل در درج كلام، و تحت شمول حكم بود. پس روشن شد كه عموميّت و كليّت اين آيه حاكي از «عموم نفي» از همة اشخاص در همة احوال است. حاصل آنكه هيچكس خداوند را در هيچ حالي نميبيند و نخواهد ديد.
مويّد اينكه اين آيه دربردارندة نفي كلّي است اين است كه عايشه، رضياللّه عنها، هنگامي كه قول ابنعبّاس را در مورد ديدار حضرت(ص) خداوند را در شب معراج، انكار كرد، در تأييد مذهب خويش به اين آيه استناد كرد. و اگر چنين نبود كه اين آيه دربردارندة حكم كلّي و شامل بر همة اشخاص و همة احوال باشد، استدلالش كامل نبود، و شك نيست كه عايشه از داناترين مردم به زبان عرب بود. پس اين آيه دلالت بر نفي همة اشخاص دارد. 2) تقرير استدلال معتزله به اين آيه از اين قرار است كه گويند زمينة قبل از اين آيه و تا اين آيه مشتمل بر مدح و ثناست، و قول بعدي خداوند هم كه ميفرمايد «و هو يدرك الابصار» مدح و ثناست. پس واجب است كه «لا تُدرِكهُ الابصار» مدح و ثنا باشد. وگرنه لازم آيد كه آنچه مدح و ثنا نيست در خلال آنچه مدح و ثناست درج گردد و اين موجب ركاكت است و شايستة كلام الهي نيست. چون اين مقدمه معلوم شد گوييم [ = گويند ] در حق خداوند، آنچه عدمش مدح است (و از مقولة فعل نيست) ثبوتش نقص است و نقص به خداوند تعالي محال است. چرا كه فرمود «لا تأخُذُه سِنةٌ ولا' نوم»، و «ليس كمثله شيءٌ» و «لَمْ يَلِدْ وَ لَم يُولَدْ» [ كه نفي «سنه» و «نوم» و «ولد» را در مقام مدح و تنزيه براي خداوند ياد كرده است ] . پس الزاماً بايد گفت كه ديدني [ =مرئي ] بودن خداوند محال است. و بدان كه قوم [ معتزله ] در اينجا قائل به قيدي هستند. يعني آنچه را كه عدمش ممدوح است مربوط به غير فعل ميدانند. چه در مورد فعل خداوند خود را به نفي ظلم ستوده است: وَ مَا اللّهُ يُريدُ ظُلْماً لِلْع'الَمين؛ وَ م'ا ربُّك بِظَلاّمٍ لِلْعَبيد. با آنكه از نظر معتزله هم قادر بر ظلم هست، و ايشان اين قيد را براي دفع چنين نقضي آوردهاند. و در اينجا تقرير كلام آنان در اين باب به پايان ميرسد.
جواب از وجه اول خود چند وجه دارد. نخست آنكه نميپذيريم كه ادراك بصري عبارت از رويت باشد. چه لفظ ادراك در اصل لغت عبارت از رسيدن و پيوستن (لحوق و وصول) است. چنانكه در قرآن كريم فرموده است: «قالَ اَصحابُ موسي' اِنّا لَمُدْرَكون» (شعراء، 61) (يعني اصحاب موسي گفتند تعقيبكنندگان به ما ميرسند) و نيز فرموده است: حَتّي اِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَق (يونس، 90) (يعني چون به غرق پيوست، يا غرق به او رسيد و او را فراگرفت). و در عرف گويند أَدرك فلانٌ فلاناً (فلان به فلان رسيد) و أَدرك الغلامُ (غلام به بلوغ رسيد)؛ و أَدركت الثمرة (ميوه رسيد). پس معلوم ميشود كه ادراك رسيدن به چيزي است.
چون اين مقدّمه دانسته شد، گوييم اگر مرئي [ = ديدني ] حدّ و نهايت داشت و چشم به همة حدود و جوانب آن رسيد، يعني ادراك بصري كرد، اين ديدن فراگير است و ادراك ناميده ميشود؛ ولي اگر به همة اطراف و جوانبش نرسيد به آن ادراك نميگويند. حاصل آنكه رويت جنسي است كه در تحت آن دو نوع واقع است: رويت احاطي، و رويت غير احاطي. رويت احاطي همان است كه ادراك ناميده ميشود و نفي ادراك، در اين آيه، به معناي نفي يك نوع از رويت است، و نفي نوع موجب نفس جنس نميگردد. لذا از نفي ادراك از خداوند تعالي نفي رويت از او لازم نميآيد. و اين وجه مقبولي از دفع كلام حريفان است.
و اگر گويند با قول به اينكه ادراك مغاير با رويت است، بكلي وجوه چهارگانهاي را كه در تفسير اين آيه در اثبات رويت خداوند مندرج است تباه ساختهايد، در پاسخ گوييم: بعيد است. چه ادراك اخصّ از رويت است. اثبات اخصّ موجب اثبات اعمّ است؛ اما نفي اخصّ موجب نفي اعمّ نيست. پس ثابت شد كه بيان پيشين ما سخن شما را ابطال ميكند، نه سخن خود ما را.
وجه دوم: گيريم كه پذيرفتيم ادراك بصري عبارت از رويت است، ولي چرا ميگوييد كه «لا تُدْرِكُه الابْصار» به معناي «عموم نفي» است؛ يعني نفي از كلّ اشخاص و كلّ احوال و كلّ اوقات؟ اما اينكه صحّت استثنا را دليل بر «عموم نفي» گرفتهايد، معارض با صحّت استثناء از جمع قلّت( 14 ) است؛ چرا كه افادة «عموم نفي» نميكند. البته افادة عموم ميكند، ولي «نفي عموم» با «عموم نفي» فرق دارد؛ و ما پيشتر مدلّل ساختيم كه اين لفظ و تعبير جز به معناي «نفي عموم» نيست و بيان كرديم كه «نفي عموم» موجب ثبوت خصوص است.( 15 ) اما در پاسخ اينكه ميگويند عايشه، رضياللّه عنها به اين آيه در نفي رويت تمسُّك جست، گوييم: معرفت مفردات لغت از علماي لغت فراگرفته ميشود، اما كيفيت استدلال و توسّل به ادلّه تقليدي نيست. حاصل آنكه دليل عقلي دلالت دارد كه «لا' تُدْرِكُهُ الابْصار» افادة نفي عموم ميكند، و به صريح عقل ثابت است كه «نفي عموم» با «عموم نفي» فرق دارد. و اگر آيه دلالت بر «عموم نفي» داشت، مقصود آنان [ معتزله ] برآورده ميگشت و حال كه ندارد، سخنشان و استدلالشان ساقط است.
وجه سوم اينكه، صيغة جمع، همانطور كه حمل بر استغراق (شمول بر همة افراد) ميشود، بر «معهود سابق» هم حمل ميگردد، لذا «لا' تُدرِكُهُ الابصار» به معناي ابصار معهود در دنياست كه [ بشر و چشم بشري ] خداوند را ادراك نميكند يا نميبيند. و به موجب اين مقدمه گوييم اين چشمها و اين حدقهها مادام كه بر صفات كنوني دنيوي خود باقي هستند، خداوند را ادراك و دي�


تهيه شده توسط مشدی در تاريخ سه شنبه ۲۹ بهمن ۸۷ ساعت ۰۹:۰۷ | نظرات (0)